Κάθε φορά που μια νέα επιδημία μπαίνει στα πρωτοσέλιδα, κάτι αλλάζει στον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Ακόμη κι αν ο κίνδυνος δεν μας αφορά άμεσα, ακόμη κι αν δεν πρόκειται ποτέ – κατά πάσα πιθανότητα – να έρθουμε σε επαφή με τον συγκεκριμένο ιό ή βακτήριο, η ιδέα της μόλυνσης αρκεί για να ενεργοποιήσει έναν αρχαίο μηχανισμό μέσα μας.
Οι ειδικοί τον ονομάζουν «συμπεριφορικό ανοσοποιητικό σύστημα», περιγράφει το BBC. Δεν είναι το ανοσοποιητικό που «πολεμά» έναν ιό μέσα στο σώμα μας. Αφορά το σύνολο των ψυχολογικών αντιδράσεων που μας βοηθούν να αποφύγουμε εξαρχής την επαφή με πιθανές πηγές μόλυνσης.
Οπότε, πριν χρειαστεί να αμυνθεί το σώμα, προσπαθεί να προλάβει το μυαλό.
Η αηδία ως μηχανισμός προστασίας
Το ανοσοποιητικό μας σύστημα είναι εξαιρετικά ισχυρό αλλά και… κοστοβόρο. Όταν τίθεται σε λειτουργία, καταναλώνει ενέργεια, προκαλεί κόπωση και αφήνει τον οργανισμό εξαντλημένο.
Γι’ αυτό, εξελικτικά, έχει νόημα να διαθέτουμε και έναν μηχανισμό αποφυγής. Η αηδία είναι το πιο απλό παράδειγμα. Η μυρωδιά ενός χαλασμένου φαγητού ή η εικόνα μιας ανοιχτής πληγής μάς κάνει να απομακρυνθούμε πριν εκτεθούμε σε πιθανό κίνδυνο.
Όμως, δεν σταματά εκεί. Φαίνεται ότι επηρεάζει και πιο σύνθετες κοινωνικές αντιδράσεις: πόσο εμπιστευόμαστε τους άλλους, πόσο ανεκτικοί είμαστε απέναντι σε όσους παραβιάζουν κανόνες, πόσο πρόθυμα δεχόμαστε το διαφορετικό.
Πώς ο φόβος της μόλυνσης αλλάζει την κρίση μας
Ο Mark Schaller, από το Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας, ήταν από τους ερευνητές που ανέπτυξαν την ιδέα του «συμπεριφορικού ανοσοποιητικού συστήματος». Η βασική σκέψη είναι ότι, σε περιόδους αυξημένου κινδύνου ασθένειας, οι άνθρωποι γίνονται πιο προσεκτικοί με ό,τι μοιάζει απρόβλεπτο ή έξω από τα συνηθισμένα.
Αυτό ενέχει και πρακτική βάση. Οι κοινωνίες ανέπτυξαν κανόνες για την καθαριότητα, το φαγητό, τα απορρίμματα και την επαφή με τους άλλους ακριβώς επειδή με αυτόν τον τρόπο μείωναν το ρίσκο μετάδοσης νοσημάτων.
Ωστόσο, το πρόβλημα είναι ότι ο ίδιος μηχανισμός μπορεί να γίνει υπερβολικός. Σε πειράματα, όταν οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να θυμηθούν μια περίοδο που ήταν άρρωστοι, έτειναν να συμμορφώνονται περισσότερο με την άποψη της πλειοψηφίας. Σε άλλες μελέτες, εικόνες που παρέπεμπαν σε μόλυνση έκαναν τους ανθρώπους πιο πιθανό να ακολουθήσουν την ομάδα αντί να εκφράσουν ανεξάρτητη κρίση.
Η υπενθύμιση της ασθένειας, δηλαδή, δεν τους έκανε απλώς πιο προσεκτικούς. Τους έκανε και πιο κομφορμιστές.
Από την προφύλαξη στην καχυποψία
Οι ίδιες αντιδράσεις φαίνεται να επηρεάζουν και τις ηθικές κρίσεις. Μετά από ερεθίσματα που σχετίζονται με ασθένεια, οι άνθρωποι σε ορισμένες μελέτες γίνονταν πιο αυστηροί απέναντι σε συμπεριφορές που θεωρούσαν κοινωνικά ή ηθικά αποκλίνουσες.
Από εξελικτική σκοπιά, αυτό θα μπορούσε να λειτουργεί ως μηχανισμός προστασίας της ομάδας. Αν η επιβίωση εξαρτάται από την τήρηση κανόνων υγιεινής και συμπεριφοράς, τότε η αυστηρότητα απέναντι στους παραβάτες μπορεί να μοιάζει χρήσιμη.
Στη σύγχρονη κοινωνία, όμως, αυτό έχει πιο σκοτεινή χροιά. Ο φόβος της μόλυνσης μπορεί να μειώσει την εμπιστοσύνη προς τους άλλους και να ενισχύσει την καχυποψία απέναντι σε ομάδες που θεωρούνται «εκτός» της κοινότητας.
Ορισμένες έρευνες έχουν συνδέσει την ενεργοποίηση αυτού του μηχανισμού με αυξημένες προκαταλήψεις απέναντι σε μετανάστες ή άλλες μειονότητες. Η ιδέα δεν είναι ότι οι άνθρωποι σκέφτονται συνειδητά «ο ξένος είναι φορέας ασθένειας». Είναι ότι, σε βαθύτερο επίπεδο, ο εγκέφαλος μπορεί να συνδέει το άγνωστο με το πιθανώς επικίνδυνο.
Τι έδειξε η πανδημία της COVID-19
Η πανδημία της COVID-19 έδωσε στους επιστήμονες ένα πραγματικό, παγκόσμιο παράδειγμα για να παρατηρήσουν τις αντιδράσεις. Σε ορισμένες μελέτες, οι φόβοι για τον ιό συνδέθηκαν με μεγαλύτερη κοινωνική επιφυλακτικότητα, αυστηρότερες ηθικές κρίσεις και πιο αρνητικές στάσεις απέναντι σε ορισμένες ομάδες.
Για παράδειγμα, έρευνα στην Ιταλία την άνοιξη του 2020 έδειξε συσχέτιση ανάμεσα στον φόβο για τον κορωνοϊό και σε πιο αδύναμο αίσθημα κοινής ταυτότητας με μειονοτικές ομάδες, όπως μετανάστες ή άτομα που κάνουν χρήση ουσιών.
Βέβαια, σημειώνεται ότι η πραγματική ζωή είναι πολύ πιο σύνθετη από ένα εργαστήριο. Οι κοινωνικές στάσεις δεν διαμορφώνονται μόνο από την ανησυχία της ασθένειας. Επηρεάζονται από την παιδεία, την πολιτική τοποθέτηση, τα βιώματα, το περιβάλλον, την προσωπικότητα και τη διάθεση της στιγμής.
Αυτό που έρχεται στο φως είναι ότι το «συμπεριφορικό ανοσοποιητικό σύστημα» μπορεί να μας σπρώχνει προς μια κατεύθυνση -δεν «αποφασίζει» μόνο του για εμάς. Όταν οι ειδήσεις γεμίζουν με εικόνες ασθένειας, θανάτου και απειλής, μπορεί να γινόμαστε λίγο πιο καχύποπτοι, λίγο πιο αυστηροί, λίγο πιο έτοιμοι να δούμε τον «άλλον» ως κίνδυνο. Και αυτό μπορεί να συμβεί χωρίς να το καταλάβουμε.
Οπότε, την επόμενη φορά που μια νέα επιδημία θα κυριαρχήσει στις ειδήσεις, αξίζει να προσέξουμε όχι μόνο τι κάνει ο φόβος στο σώμα μας αλλά και τι κάνει στην κρίση μας. Μπορεί η ανάγκη να προστατευθούμε να είναι ανθρώπινη αλλά το ίδιο ισχύει και για την ανάγκη να μη μετατρέπουμε την προφύλαξη σε προκατάληψη.
Πηγή: www.ygeiamou.gr
