Η εικόνα του ιδιοφυούς, αλλά βασανισμένου καλλιτέχνη έχει αφήσει έντονο αποτύπωμα στη συλλογική φαντασία. Ζωγράφοι, συγγραφείς και μουσικοί που δημιούργησαν σπουδαία έργα, ενώ παράλληλα αντιμετώπιζαν ψυχικές δυσκολίες, έχουν τροφοδοτήσει επί δεκαετίες την πεποίθηση ότι δημιουργικότητα και ψυχική ευαλωτότητα συνδέονται στενά.
Ισχύει, όμως, κάτι τέτοιο;
Μια νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Molecular Psychiatry, επιχείρησε να «φωτίσει» αυτή τη σύνθετη σχέση. Τα ευρήματα των ερευνητών από το Ινστιτούτο Max Planck Εμπειρικής Αισθητικής, το Karolinska Institutet και άλλα επιστημονικά ιδρύματα αποκαλύπτουν ενδιαφέρουσες διαφορές.
Μια καθιερωμένη πεποίθηση
Σύμφωνα με τη Miriam A. Mosing, επικεφαλής της νέας μελέτης, η ιδέα ότι η ιδιοφυΐα και η ψυχική ασθένεια συμβαδίζουν έχει βαθιές ρίζες, ιδιαίτερα στον χώρο της τέχνης. Ωστόσο, τα επιστημονικά στοιχεία που υποστηρίζουν αυτή την αντίληψη είναι ασυνεπή.
Η ερευνητική ομάδα αξιοποίησε δεδομένα από δύο έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στη Σουηδία, κατά τις περιόδους 2012-2013 και 2022-2023. Συνολικά, συμμετείχαν 14.658 δίδυμοι, ενώ 6.419 απ’ αυτούς έλαβαν μέρος και στις δύο φάσεις, επιτρέποντας στους επιστήμονες να εξετάσουν πιθανές μεταβολές μέσα στον χρόνο.
Οι συμμετέχοντες απάντησαν σε ερωτήσεις σχετικά με τα επιτεύγματά τους σε διαφορετικούς δημιουργικούς τομείς, όπως η μουσική, η συγγραφή, ο χορός, το θέατρο και οι εικαστικές τέχνες, αλλά και η επιστήμη και οι εφευρέσεις. Παράλληλα, καταγράφηκαν πληροφορίες για το επάγγελμα, την προσωπικότητα και την ψυχική τους υγεία.
Οι ερευνητές εξέτασαν τόσο τα ψυχικά συμπτώματα που ανέφεραν οι ίδιοι οι συμμετέχοντες, όσο και καταγεγραμμένες ψυχιατρικές διαγνώσεις, μεταξύ των οποίων η μείζων καταθλιπτική και η διπολική διαταραχή. Σε δεύτερη φάση, αξιολογήθηκε επίσης η αποκλίνουσα σκέψη, δηλαδή η ικανότητα ενός ανθρώπου να παράγει διαφορετικές ιδέες ή πιθανές λύσεις σ’ ένα πρόβλημα.
Καλλιτεχνική και επιστημονική δημιουργικότητα: Μια σημαντική διαφορά
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι άνθρωποι με υψηλότερη καλλιτεχνική δημιουργικότητα παρουσίαζαν, κατά μέσο όρο, περισσότερες δυσκολίες ψυχικής υγείας. Η εικόνα, ωστόσο, ήταν διαφορετική στην περίπτωση της επιστημονικής δημιουργικότητας. Οι επιδόσεις και τα επιτεύγματα στους επιστημονικούς τομείς δε συνδέθηκαν σημαντικά με ψυχικές δυσκολίες. Μάλιστα, ορισμένοι δείκτες επιστημονικής δημιουργικότητας συσχετίστηκαν με λιγότερα προβλήματα ψυχικής υγείας.
Τα ευρήματα δεν υποδηλώνουν ότι η τέχνη προκαλεί ψυχικές διαταραχές, ούτε ότι οι καλλιτέχνες αντιμετωπίζουν αναπόφευκτα περισσότερα προβλήματα ψυχικής υγείας. Η μελέτη καταγράφει απλώς στατιστικές συσχετίσεις.
Τι ρόλο παίζουν τα γονίδια;
Το γεγονός ότι η έρευνα βασίστηκε σε δεδομένα διδύμων επέτρεψε στους επιστήμονες να διερευνήσουν σε ποιον βαθμό οι παρατηρούμενες συσχετίσεις επηρεάζονται από κοινούς γενετικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Οι αναλύσεις έδειξαν ότι οι γενετικές επιδράσεις συμβάλλουν, πράγματι, στη σχέση ανάμεσα στην καλλιτεχνική δημιουργικότητα και τις ψυχικές δυσκολίες. «Η υψηλότερη καλλιτεχνική δημιουργικότητα συνδέθηκε με περισσότερα προβλήματα ψυχικής υγείας και τα γονίδια φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο σ’ αυτή τη συσχέτιση», επιβεβαίωσε ο Penghao Xia, πρώτος συγγραφέας της μελέτης. Αυτό, ωστόσο, δεν υποβαθμίζει τη σημασία του περιβάλλοντος – χρειάζεται περαιτέρω έρευνα για να αποσαφηνιστεί πώς αλληλεπιδρούν η γενετική προδιάθεση, οι εμπειρίες ζωής και άλλοι παράγοντες.
Οι ερευνητές κατέληξαν σε ένα ακόμη ενδιαφέρον συμπέρασμα: Άτομα που είχαν εμφανίσει περισσότερα καταθλιπτικά συμπτώματα στο παρελθόν έτειναν να παρουσιάζουν αργότερα μεγαλύτερη δεκτικότητα σε νέες εμπειρίες – ένα χαρακτηριστικό προσωπικότητας που συνδέεται με την περιέργεια, τη φαντασία και την προθυμία εξερεύνησης νέων ιδεών.
Οι ερευνητές διευκρινίζουν: Το εύρημα δε σημαίνει ότι η κατάθλιψη ενισχύει τη δημιουργικότητα ή ότι οι ψυχικές δυσκολίες αποτελούν προϋπόθεση καλλιτεχνικής έκφρασης.
Τελικά, η δημιουργικότητα είναι «συνδεδεμένη» με την ψυχική ευαλωτότητα;
Σύμφωνα με τα νέα ευρήματα, η απάντηση δε φαίνεται να είναι τόσο απλή όσο υποδηλώνει το στερεότυπο του «βασανισμένου καλλιτέχνη». Η δημιουργικότητα δεν αποτελεί ένα ενιαίο χαρακτηριστικό και η σχέση της με την ψυχική υγεία διαφέρει ανάλογα με τον τρόπο που εκφράζεται και μετριέται.
Επόμενος στόχος των ερευνητών είναι να κατανοήσουν καλύτερα ποιοι γενετικοί μηχανισμοί μπορεί να βρίσκονται πίσω από τη συσχέτιση της καλλιτεχνικής δημιουργικότητας με την ψυχική υγεία.
Το σημαντικότερο συμπέρασμα, πάντως, είναι ότι η καλλιτεχνική δημιουργικότητα και οι ψυχικές δυσκολίες μπορεί να μοιράζονται κοινό «έδαφος», χωρίς η μία να αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση ή αιτία της άλλης.
Με άλλα λόγια, δε χρειάζεται να υποφέρει κανείς για να δημιουργεί. Η δημιουργικότητα, σε οποιαδήποτε μορφή της, δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένδειξη ψυχικής διαταραχής.
Πηγή: www.ygeiamou.gr
