*Γράφει ο κ. Γεώργιος Ζακυνθινός, Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Σχολή Δημόσιας Υγείας — Τμήμα Δημόσιας και Κοινοτικής Υγείας
Τα ξημερώματα της 12ης Οκτωβρίου, οι υπάλληλοι εκατοντάδων γαλλικών σούπερ μάρκετ άνοιξαν τα καταστήματα και βρήκαν τους καταψύκτες ζεστούς. Δεν είχε κοπεί το ρεύμα και δεν είχε χαλάσει κάποιο μηχάνημα. Κάποιος, από απόσταση, είχε μπει στους ελεγκτές της ψύξης και είχε αλλάξει τις ρυθμίσεις. Τρεις εβδομάδες αργότερα, τη νύχτα της 1ης προς 2α Νοεμβρίου, το ίδιο συνέβη σε καταστήματα της Delhaize, της Colruyt, της ICA και της Coop, από τη Σουηδία μέχρι το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο. Όπως μετέδωσε το Reuters, τα καταστήματα πέταξαν μεγάλες ποσότητες ψυχόμενων και κατεψυγμένων προϊόντων.
Όσοι δουλεύουμε στην ασφάλεια τροφίμων ξέραμε, θεωρητικά, ότι κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί. Άλλο όμως να το διαβάζεις σε μια ανάλυση κινδύνων και άλλο να το βλέπεις στα πρωτοσέλιδα. Η ψύξη, η θερμική επεξεργασία, η ιχνηλασιμότητα, ακόμη και το δελτίο θερμοκρασιών που ζητά ο ελεγκτής στην επιθεώρηση, περνούν πια μέσα από υπολογιστές. Μια κυβερνοεπίθεση δεν κάνει από μόνη της ένα τρόφιμο επικίνδυνο. Μπορεί όμως να μας στερήσει την απόδειξη ότι είναι ασφαλές, και στον χώρο μας ό,τι δεν αποδεικνύεται δεν φεύγει από την αποθήκη.
Πού συναντιέται η πληροφορική με το τρόφιμο
Αν πάρει κανείς μια μέση μονάδα μεταποίησης και σημειώσει πού υπάρχει λογισμικό, θα βρει τρεις κατηγορίες. Πρώτα τα μηχανήματα που κάνουν τη δουλειά: παστεριωτές, αυτόκλειστα, ψυκτικοί ελεγκτές, αισθητήρες, συναγερμοί. Αυτά υλοποιούν στην πράξη τα κρίσιμα σημεία ελέγχου του HACCP. Μετά τα συστήματα που θυμούνται: το ERP, τα ηλεκτρονικά αρχεία HACCP, τα αποτελέσματα του εργαστηρίου, η αντιστοίχιση πρώτων υλών και παρτίδων. Με αυτά η επιχείρηση αποδεικνύει ότι έκανε τους ελέγχους της. Και τέλος οι τρίτοι: η εταιρεία λογισμικού, ο πάροχος νέφους, ο τεχνικός της ψύξης που συνδέεται από το γραφείο του, ο μεταφορέας, η πλατφόρμα παραγγελιών.
Συχνά η πόρτα ανοίγει από τους τρίτους. Στο δεύτερο κύμα, σύμφωνα με το The Hacker News, κάποια καταστήματα χτυπήθηκαν μέσω της εξωτερικής εταιρείας που διαχειριζόταν την ψύξη τους, ενώ σε άλλα οι δράστες μπήκαν κατευθείαν στα τοπικά συστήματα. Το γαλλικό CERT-FR είχε εντοπίσει από τις 12 Οκτωβρίου πολλές παραβιάσεις σε ελεγκτές Danfoss των σειρών AK-SM και AK-SC και την επόμενη μέρα πρόσθεσε στη λίστα τα συστήματα xweb των Copeland και Dixell. Ζήτησε να κλείσει η απευθείας πρόσβαση των διεπαφών διαχείρισης από το διαδίκτυο, πρακτική που η ίδια η υπηρεσία θεωρεί αντίθετη με τους βασικούς κανόνες ασφάλειας.
Διάγραμμα 1. Χρονολόγιο επιθέσεων σε ψυκτικούς ελεγκτές, 11 Οκτ.-5 Νοε. 2026. Πηγές: CERT-FR, Reuters, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, CISA. Επεξεργασία του συγγραφέα.
Στις 4 Νοεμβρίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ο ENISA, η Europol και το δίκτυο των εθνικών CSIRT εξέδωσαν κοινή δήλωση. Επιβεβαίωσαν ότι από τις 11 Οκτωβρίου έχουν πληγεί εμπορικά συστήματα ψύξης σε αρκετά κράτη μέλη και κάλεσαν τις επιχειρήσεις να περιορίσουν αμέσως την έκθεσή τους. Την επομένη, οι CISA, FBI, HHS, USDA και DOT των ΗΠΑ προειδοποίησαν για συνεχιζόμενη απειλή κατά των συστημάτων ψύξης και παρακολούθησης της ψυχρής αλυσίδας. Ποιος βρίσκεται πίσω από τις επιθέσεις δεν έχει ανακοινωθεί επίσημα.
Από τη βλάβη στο πιάτο
Ένα πρόβλημα στους υπολογιστές μπορεί να φτάσει ως τον καταναλωτή με τρεις τρόπους. Ο απλούστερος είναι να σταματήσει το σύστημα, και μαζί του η παρακολούθηση και η καταγραφή. Ο δεύτερος είναι να αλλάξει κάποιος μια ρύθμιση ή ένα αρχείο. Αυτό έγινε στα σούπερ μάρκετ, όπου οι θάλαμοι μπήκαν σε πρόγραμμα απόψυξης. Ο τρίτος περνά από τα γραφεία: ένας παραβιασμένος λογαριασμός email αρκεί για να φτάσουν ψεύτικα πιστοποιητικά προμηθευτή ή αλλαγμένα τραπεζικά στοιχεία.
Ο δεύτερος τρόπος είναι ο πιο ανησυχητικός, γιατί δεν φαίνεται. Αν έχουν πειραχτεί τα καταγραφικά ενός παστεριωτή, η επιχείρηση δεν ξέρει πια αν το προϊόν πέρασε τη θερμική επεξεργασία που έπρεπε. Αν ένας θάλαμος ζεσταινόταν για ώρες με τους συναγερμούς απενεργοποιημένους, κανείς δεν θα το μάθει την ώρα που μετράει. Δεν είναι τυχαίο ότι ο οδηγός του αμερικανικού NIST για την ασφάλεια των βιομηχανικών συστημάτων βάζει πρώτη την ασφαλή λειτουργία και τη διαθεσιμότητα και μετά την εμπιστευτικότητα των δεδομένων.
Εδώ χρειάζεται προσοχή. Ότι χάθηκαν δεδομένα δεν σημαίνει ότι χάλασε το προϊόν. Σημαίνει ότι δεν μπορούμε πια να το αποκλείσουμε. Την απόφαση για τις παρτίδες την παίρνει η ομάδα HACCP, με στοιχεία και, όπου χρειάζεται, σε συνεννόηση με τον ΕΦΕΤ.
Τέσσερα σενάρια για τη δημόσια υγεία
1. Η ψυχρή αλυσίδα
Αυτό το σενάριο το ζήσαμε ήδη. Σε κατάστημα της ICA στη Στοκχόλμη η επίθεση έγινε στις 2 τα ξημερώματα. Όταν το προσωπικό την αντιλήφθηκε, ώρες αργότερα, οι καταψύκτες έδειχναν 50 °C, όπως είπε στο Reuters η υπεύθυνη του καταστήματος. Σε τέτοια θερμοκρασία δεν υπάρχει δίλημμα: όλα πετιούνται. Το δύσκολο είναι η μικρή απόκλιση, οι λίγοι βαθμοί για λίγες ώρες που δεν τους προσέχει κανείς. Αν ένα έτοιμο προς κατανάλωση προϊόν φτάσει έτσι στο ράφι, οι πρώτοι που θα κινδυνεύσουν είναι οι έγκυοι, οι ηλικιωμένοι και οι ανοσοκατεσταλμένοι, για τους οποίους η Listeria monocytogenes παραμένει σοβαρή απειλή.
2. Τα αρχεία παρτίδων
Ένα ransomware που κλειδώνει το σύστημα ιχνηλασιμότητας δεν αγγίζει ούτε ένα τρόφιμο. Αν όμως την ίδια εβδομάδα χρειαστεί ανάκληση, η επιχείρηση δεν θα ξέρει σε ποιες παρτίδες μπήκε η ύποπτη πρώτη ύλη. Ή θα αργήσει ή θα ανακαλέσει πολύ περισσότερα από όσα πρέπει. Ο Κανονισμός (ΕΚ) 178/2002 δεν κάνει διάκριση: η ιχνηλασιμότητα (άρθρο 18) και η απόσυρση μη ασφαλών τροφίμων (άρθρο 19) οφείλονται είτε δουλεύουν οι υπολογιστές είτε όχι.
3. Ο κρίκος που σπάει
Όταν πέφτει ένας μεγάλος προμηθευτής ή ένας πάροχος που εξυπηρετεί πολλούς, η ζημιά απλώνεται. Νοσοκομεία και σχολεία που περιμένουν καθημερινή παράδοση συνήθως δεν έχουν δεύτερη λύση. Οι μικρές μονάδες, με λίγα αποθέματα και έναν τεχνικό για όλα, αντέχουν ακόμη λιγότερο.
4. Η σύγχυση
Μια ψεύτικη ανακοίνωση ανάκλησης από παραβιασμένο λογαριασμό μπορεί να κάνει όση ζημιά κάνει ένα πραγματικό πρόβλημα. Ο Ευρωπαίος Επίτροπος Γεωργίας και Τροφίμων, Κριστόφ Χάνσεν, σε δήλωση που μετέδωσε το AFP, χαρακτήρισε τις επιθέσεις του Νοεμβρίου σκόπιμη προσπάθεια να διαταραχθεί ο εφοδιασμός και να κλονιστεί η εμπιστοσύνη των καταναλωτών. Απέναντι σε κάτι τέτοιο, η καλύτερη άμυνα είναι η γρήγορη και καθαρή ενημέρωση από τις αρμόδιες αρχές.
Τι λέει ο νόμος
Ακούγεται συχνά ότι η Οδηγία NIS2 αφορά όλες τις επιχειρήσεις τροφίμων. Δεν είναι έτσι. Η Οδηγία (ΕΕ) 2022/2555 βάζει τα τρόφιμα στους «άλλους κρίσιμους τομείς» του Παραρτήματος ΙΙ και καλύπτει μόνο τη βιομηχανική παραγωγή, τη μεταποίηση και τη χονδρική διανομή, σε επιχειρήσεις με τουλάχιστον 50 εργαζόμενους ή κύκλο εργασιών πάνω από 10 εκατ. ευρώ. Η λιανική, η εστίαση, η αποθήκευση και η πρωτογενής παραγωγή μένουν απέξω, όπως διευκρινίζει η Φινλανδική Αρχή Τροφίμων, που εποπτεύει την εφαρμογή της NIS2 στον κλάδο στη χώρα της.
Στην Ελλάδα, η Οδηγία ενσωματώθηκε με τον Ν. 5160/2024. Η ΚΥΑ 1689/2025 όρισε στη συνέχεια το Εθνικό Πλαίσιο Απαιτήσεων Κυβερνοασφάλειας, όπως εξηγεί ο σχετικός οδηγός της Εθνικής Αρχής Κυβερνοασφάλειας και του ΣΕΒ. Όσες επιχειρήσεις υπάγονται πρέπει να διαχειρίζονται τον κυβερνοκίνδυνο και να αναφέρουν τα σοβαρά περιστατικά: πρώτη ειδοποίηση μέσα σε 24 ώρες, πλήρης κοινοποίηση μέσα σε 72.
Οι υπόλοιπες δεν γλιτώνουν. Κάθε επιχείρηση τροφίμων είναι υποχρεωμένη να τηρεί ιχνηλασιμότητα και διαδικασίες βάσει HACCP με τα αρχεία τους (Καν. 852/2004, άρθρο 5). Αν μια επίθεση τα κάνει αναξιόπιστα, η υποχρέωση μένει και πρέπει να καλυφθεί με άλλα μέσα. Υποχρεώσεις αποκτούν και οι κατασκευαστές. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/2847 για την κυβερνοανθεκτικότητα (CRA) τους υποχρεώνει από τις 11 Σεπτεμβρίου 2026 να αναφέρουν τις ευπάθειες που ήδη εκμεταλλεύονται οι επιτιθέμενοι, ενώ οι βασικές απαιτήσεις ασφάλειας για τα προϊόντα τους ισχύουν από τις 11 Δεκεμβρίου 2027.
Τι μπορεί να κάνει μια επιχείρηση
Η δουλειά ξεκινά με χαρτί και μολύβι: έναν κατάλογο. Για κάθε σύστημα που αγγίζει κάτι κρίσιμο, η επιχείρηση πρέπει να ξέρει ποιος είναι υπεύθυνος, τι ακριβώς κάνει το σύστημα, τι γίνεται αν σταματήσει και πώς θα δουλέψει η μονάδα χωρίς αυτό. Ιδιαίτερη σημείωση παίρνει κάθε συσκευή που φαίνεται από το διαδίκτυο, γιατί από εκεί μπήκαν οι δράστες το φθινόπωρο.
Μετά έρχεται ο διαχωρισμός. Το δίκτυο του γραφείου δεν πρέπει να έχει ελεύθερη πρόσβαση στην παραγωγή, και κανένας ελεγκτής δεν πρέπει να είναι ανοιχτός στο διαδίκτυο. Ο τεχνικός συνδέεται μέσω VPN με διπλό έλεγχο ταυτότητας, μόνο όταν χρειάζεται, και κάθε σύνδεση καταγράφεται. Στους ελεγκτές που παραβιάστηκαν, το CERT-FR συνέστησε επαναφορά εργοστασιακών ρυθμίσεων, νέα ρύθμιση και επανασύνδεση μόνο από ασφαλές κανάλι. Για εξοπλισμό που ο κατασκευαστής δεν υποστηρίζει πια, η μόνη λύση μπορεί να είναι η αντικατάσταση.
Τρίτο, τα αντίγραφα ασφαλείας. Δεν αρκούν τα έγγραφα του γραφείου. Χρειάζονται και οι ρυθμίσεις των ελεγκτών, τα προγράμματα απόψυξης και οι κατάλογοι παρτίδων, φυλαγμένα εκτός δικτύου και με επαναφορά που έχει δοκιμαστεί. Δίπλα σε αυτά, η παλιά καλή αναλογική εφεδρεία: ένα αυτόνομο καταγραφικό θερμοκρασίας σε κάθε κρίσιμο θάλαμο, έντυπα δελτία, ένας τυπωμένος κατάλογος τηλεφώνων.
Όταν συμβεί το περιστατικό, πρώτα δεσμεύονται οι παρτίδες που μπορεί να επηρεάστηκαν και μετά ακολουθούν οι ερωτήσεις, με τη σειρά του Διαγράμματος 2.
Διάγραμμα 2 · Δέντρο απόφασης για παρτίδες μετά από κυβερνοπεριστατικό. Βάσει των άρθρων 18–19 του Καν. (ΕΚ) 178/2002, του άρθρου 5 του Καν. (ΕΚ) 852/2004 και του οδηγού NIST SP 800-82r3. Επεξεργασία του συγγραφέα.
Το βασικό ερώτημα είναι αν τα δεδομένα επαληθεύονται από ανεξάρτητη πηγή. Το ότι το λογισμικό ξαναδούλεψε ή ότι το προϊόν δείχνει εντάξει δεν αρκεί για να φύγει μια παρτίδα. Αν δεν υπάρχει τεκμηρίωση και τα προϊόντα έχουν ήδη διανεμηθεί, ισχύει η υποχρέωση απόσυρσης και ενημέρωσης των αρχών του άρθρου 19 του Καν. 178/2002.
Όλα αυτά πρέπει να δοκιμαστούν πριν χρειαστούν. Μια σύντομη άσκηση γύρω από ένα τραπέζι, με σενάριο «ο θάλαμος δουλεύει, αλλά οι ενδείξεις δεν είναι αξιόπιστες και το αρχείο παρτίδων δεν ανοίγει», δείχνει περισσότερα κενά από κάθε έλεγχο στα χαρτιά. Χρήσιμο πρότυπο είναι οι ασκήσεις προσομοίωσης που οργανώνουν κάθε χρόνο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η EFSA και οι εθνικές αρχές, στο πλαίσιο του ενωσιακού σχεδίου διαχείρισης κρίσεων για τα τρόφιμα (Απόφαση 2019/300).
Οι μικρές επιχειρήσεις
Για μια βιοτεχνία ή ένα μικρό τυροκομείο, όλα αυτά ίσως ακούγονται υπερβολικά. Στην πράξη, ο κίνδυνος πέφτει αισθητά με λίγες απλές συνήθειες. Διαφορετικοί κωδικοί και διπλός έλεγχος ταυτότητας στο email, στην τράπεζα και στην απομακρυσμένη πρόσβαση. Τακτικές ενημερώσεις. Αντίγραφα που ελέγχεται ότι ανοίγουν. Ένα αυτόνομο καταγραφικό στον θάλαμο. Χρειάζεται επίσης μια γραπτή διαδικασία μέσα στο HACCP για το τι κάνουμε όταν πέφτει η ψύξη ή χάνονται τα αρχεία, και μια καθαρή συμφωνία με τον τεχνικό για το ποιος ειδοποιεί ποιον και σε πόσο χρόνο. Και κάτι που ακούγεται αυτονόητο αλλά συχνά δεν ισχύει: η επιχείρηση δεν πρέπει να εξαρτάται από έναν μόνο άνθρωπο που «ξέρει πώς δουλεύει το σύστημα».
Η μεγάλη εικόνα
Το φθινόπωρο έδειξε πόσο γρήγορα ένα τοπικό πρόβλημα γίνεται ευρωπαϊκό. Όταν ο ίδιος τύπος ελεγκτή ή ο ίδιος πάροχος εξυπηρετεί δεκάδες επιχειρήσεις, μία ευπάθεια φτάνει για να πληγούν όλες σε μία νύχτα. Σε εθνικό επίπεδο, πολλά περιστατικά μαζί μπορούν να φέρουν ελλείψεις, ακριβότερες εισαγωγές και χαμένες εξαγωγικές παραγγελίες, ιδίως αν συμπέσουν με ενεργειακή κρίση ή φυσική καταστροφή. Γι’ αυτό παραγωγοί, πάροχοι, μεταφορείς, λιανική, ΕΦΕΤ και Εθνική Αρχή Κυβερνοασφάλειας χρειάζεται να μιλήσουν μεταξύ τους τώρα, και όχι όταν θα έχει ξεσπάσει η επόμενη κρίση.
Συμπέρασμα
Στις επιθέσεις του φθινοπώρου, απ’ όσα έχουν δημοσιοποιηθεί, κανείς δεν έκλεψε δεδομένα και κανείς δεν ζήτησε λύτρα. Οι δράστες χτύπησαν την ψυχρή αλυσίδα, και ο αρμόδιος Επίτροπος μίλησε ανοιχτά για απόπειρα να κλονιστεί η εμπιστοσύνη των καταναλωτών. Το τρόφιμο δεν είχε καμία αξία για όποιον έκανε την επίθεση. Επιλέχθηκε επειδή η απώλειά του κοστίζει, ανησυχεί τον κόσμο και πιέζει τις κυβερνήσεις, με πολύ μικρό κόπο. Το θέμα, λοιπόν, έχει πάψει να αφορά μόνο το τμήμα πληροφορικής. Αφορά την επισιτιστική ασφάλεια και τη δημόσια υγεία.
Υπάρχει και κάτι βαθύτερο. Όλο το οικοδόμημα του HACCP στηρίζεται σε μια παραδοχή που σπάνια τη λέμε φωναχτά: ότι το θερμόμετρο λέει την αλήθεια. Όταν ο αισθητήρας, ο ελεγκτής και το αρχείο μπορούν να αλλάξουν από απόσταση, η παραδοχή αυτή δεν είναι πια δεδομένη. Η αξιοπιστία των δεδομένων γίνεται τότε όρος για την ασφάλεια του προϊόντος, όπως η θερμοκρασία ή το pH. Στην πράξη, η ανάλυση κινδύνων πρέπει να εξετάζει τα ψηφιακά συστήματα ως πιθανή αιτία απώλειας ελέγχου σε ένα κρίσιμο σημείο. Κάθε κρίσιμη μέτρηση χρειάζεται ένα δεύτερο, ανεξάρτητο στοιχείο. Και τα σχέδια προστασίας από σκόπιμη αλλοίωση (food defense), που ήδη ζητούν τα σχήματα πιστοποίησης της Παγκόσμιας Πρωτοβουλίας για την Ασφάλεια των Τροφίμων, GFSI, πρέπει να καλύψουν και την ψηφιακή πλευρά.
Το βάρος δεν μπορεί να πέσει μόνο στην επιχείρηση τροφίμων. Οι κατασκευαστές εξοπλισμού έχουν πλέον, με τον CRA, σαφή υποχρέωση να σχεδιάζουν ασφαλή προϊόντα και να τα υποστηρίζουν για χρόνια. Οι εταιρείες συντήρησης πρέπει να δεσμεύονται με σύμβαση για το πώς και πότε συνδέονται. Ο ΕΦΕΤ και η Εθνική Αρχή Κυβερνοασφάλειας έχουν κάθε λόγο να συνεργαστούν, ώστε η αξιοπιστία των αρχείων να ελέγχεται στις επιθεωρήσεις και οι μικρές επιχειρήσεις που μένουν εκτός NIS2 να έχουν απλή, πρακτική καθοδήγηση.
Πότε και πού θα γίνει η επόμενη επίθεση δεν μπορεί να το πει κανείς. Αν θα μείνει μια τεχνική βλάβη ή θα εξελιχθεί σε κρίση δημόσιας υγείας θα κριθεί από όσα έχουν γίνει πριν. Θα μετρήσει αν η επιχείρηση ξέρει τι προστατεύει, αν μπορεί να δουλέψει χωρίς τα συστήματά της και αν μπορεί να δείξει, με στοιχεία, ότι το τρόφιμο που πουλά είναι ασφαλές.
*Το κείμενο αποτελεί πλαίσιο προετοιμασίας και δεν υποκαθιστά εξειδικευμένη αξιολόγηση κυβερνοασφάλειας, νομική συμβουλή ή εκτίμηση κινδύνου συγκεκριμένου προϊόντος. Τα στοιχεία για τα περιστατικά βασίζονται σε δημόσιες αναφορές έως τις 5 Νοεμβρίου 2026.
Πηγή: www.ygeiamou.gr
