«Πρέπει να σταματήσω να απαντώ κάθε φορά που με καλεί». «Πρέπει να πάψω να φροντίζω διαρκώς τους άλλους». Πολλοί άνθρωποι κάνουν αυτές τις σκέψεις ενώ κατά βάθος γνωρίζουν πολύ καλά τι χρειάζεται να αλλάξουν στις σχέσεις τους. Όμως, όταν έρχεται η στιγμή να πουν ένα «όχι» ή να βάλουν ένα όριο, εμφανίζεται ένα ισχυρό εμπόδιο: οι ενοχές. Τότε, η σκέψη αλλάζει και γίνεται βασανιστική: «Αν δεν βοηθήσω, είμαι εγωιστής;», «Αν δεν είμαι πάντα διαθέσιμη, είμαι κακή σύντροφος, φίλη ή κόρη;».

Η Sarah Emmerson, πιστοποιημένη συμβουλευτική ψυχολόγος, συναντά συχνά αυτό το μοτίβο στο θεραπευτικό της γραφείο. Σε άρθρο της στο Psychology Today εξηγεί ότι το πρόβλημα δεν λύνεται απλώς υπενθυμίζοντας στον εαυτό μας ότι «δεν πρέπει να νιώθουμε ενοχές». Γιατί, για ορισμένους ανθρώπους, το συναίσθημα μπορεί να έχει πολύ βαθύτερες ρίζες.

Γιατί δεν μπορούμε απλώς να διώξουμε τις ενοχές

Το να αναρωτιόμαστε γιατί δεν μπορούμε να σταματήσουμε να νιώθουμε ενοχές μοιάζει, σύμφωνα με την ψυχολόγο, με το να ρωτάμε γιατί δεν μπορούμε να σταματήσουμε να αισθανόμαστε άγχος, λύπη ή θυμό. Οι ενοχές, άλλωστε, δεν είναι από τη φύση τους αρνητικές. Οι ερευνητές τις έχουν περιγράψει ως «προκοινωνικό» συναίσθημα, καθώς μπορούν να μας κινητοποιήσουν να διορθώσουμε ένα λάθος, να αποκαταστήσουμε μια σχέση και να συνεργαστούμε καλύτερα με τους άλλους.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν διογκώνονται σε τέτοιο βαθμό ώστε να μας εμποδίζουν να φροντίσουμε τον εαυτό μας ή να θέσουμε απαραίτητα όρια, σύμφωνα με την ειδικό. Μια πιθανή εξήγηση βρίσκεται σε αυτό που ερευνητές αποκαλούν «ενοχή παντοδύναμης ευθύνης» (omnipotent responsibility guilt): την έντονη αίσθηση ότι είμαστε υπεύθυνοι για την ευημερία και τα συναισθήματα των άλλων. 

Σύμφωνα με την Emmerson, οι ρίζες αυτού του μοτίβου μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να βρίσκονται στις πρώτες σχέσεις της ζωής. «Ένα παιδί που μεγαλώνει με έναν γονέα απρόβλεπτο ή που δυσκολεύεται να ρυθμίσει τα συναισθήματά του μπορεί να μάθει ότι είναι ασφαλέστερο να αναλαμβάνει το ίδιο την ευθύνη για το πώς αισθάνεται ο ενήλικας» εξηγεί.

Το παράδοξο είναι ότι αυτή η ανάληψη ευθύνης μπορεί να δημιουργεί μια αίσθηση ελέγχου και, επομένως, ασφάλειας. «Για να μπορέσει το παιδί να διατηρήσει στο μυαλό του την εικόνα ενός ασφαλούς φροντιστή, μπορεί να είναι ευκολότερο να δημιουργήσει ένα εσωτερικό μοντέλο στο οποίο το ίδιο είναι υπεύθυνο για την ευτυχία του γονέα και φταίει όταν εκείνος είναι δυστυχισμένος» προσθέτει.

Το μοτίβο αυτό μπορεί να ακολουθήσει κάποιον μέχρι την ενήλικη ζωή. Η φροντίδα των άλλων γίνεται τότε στενά συνδεδεμένη με την ταυτότητά του: «Στη βάση της, βρίσκεται μια ταυτότητα στην οποία τα συναισθήματα όλων των άλλων θεωρούνται σημαντικότερα από τα δικά του, ενώ η φροντίδα του εαυτού βιώνεται ως εγωισμός» σημειώνει.

Γι’ αυτό και η αλλαγή μπορεί να προκαλέσει πολύ μεγαλύτερη δυσφορία από όση θα περίμενε κανείς. Κάποιος μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του «τεμπέλη» ή «εγωιστή» κάθε φορά που αποκλίνει από τον γνώριμο ρόλο του ανθρώπου που φροντίζει, βοηθά και λύνει τα προβλήματα των άλλων. Οι ενοχές λειτουργούν τότε σαν ένας μηχανισμός που φαίνεται να κρατά ασφαλείς τις σχέσεις του και, μαζί με αυτές, την ίδια την αίσθηση του ποιος είναι. Αυτό εξηγεί και γιατί η συμβουλή «βάλε απλώς όρια» μπορεί να είναι πολύ δυσκολότερο να εφαρμοστεί απ’ όσο ακούγεται, σύμφωνα με την ειδικό.

Πώς μπορούμε να αρχίσουμε να αλλάζουμε

Η Emmerson επισημαίνει ότι η αλλαγή δεν χρειάζεται, ούτε είναι πάντα βοηθητικό, να γίνει απότομα. Προτείνει μια σταδιακή προσέγγιση:

  • Μην περιμένετε ότι οι ενοχές θα εξαφανιστούν με μια απόφαση. Η θέσπιση ορίων μπορεί να είναι δύσκολη και, όταν οι ενοχές γίνονται έντονες, η βοήθεια ειδικού μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη.
  • Αναγνωρίστε τη δυσφορία της αλλαγής. Το να εγκαταλείψουμε συμπεριφορές που για χρόνια μας έκαναν να αισθανόμαστε ασφαλείς μπορεί να προκαλέσει φόβο ή άγχος και χρειάζεται χρόνο.
  • Κάντε μικρά βήματα. Ξεκινήστε με ένα μικρό «όχι» ή ένα διαχειρίσιμο όριο. Οι νέες εμπειρίες μπορούν σταδιακά να αλλάξουν παλιά μοτίβα, ενώ οι απότομες αλλαγές μπορεί να έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα.
  • Ανακαλύψτε ποιοι είστε χωρίς αυτόν τον ρόλο. Αν δεν είστε πάντα εκείνος που φροντίζει και λύνει τα προβλήματα των άλλων, ποιες άλλες πλευρές του εαυτού σας μπορούν να βγουν στην επιφάνεια;
  • Περιμένετε ότι κάποιες σχέσεις μπορεί να αλλάξουν. Όταν αρχίζουμε να θέτουμε όρια, οι άλλοι δεν αντιδρούν πάντα όπως θα θέλαμε. Χρειάζεται, επομένως, να επιλέγουμε ποιες αλλαγές είμαστε έτοιμοι να κάνουμε και πότε.

«Είναι θεμιτό να θέτουμε όρια. Και είναι εξίσου θεμιτό να δυσκολευόμαστε να το κάνουμε. Χρειάζεται καλοσύνη απέναντι στον εαυτό μας και δεν είναι απαραίτητο να διανύσουμε αυτή τη διαδρομή μόνοι. Είμαστε κοινωνικά όντα: μαθαίνουμε να αισθανόμαστε ασφαλείς μέσα στις σχέσεις και χρειαζόμαστε τη σύνδεση με τους άλλους για να το πετύχουμε» καταλήγει η ειδικός.

Πηγή: www.ygeiamou.gr