«Δούναι και λαβείν». Ένας άγραφος κανόνας που μαθαίνουμε από μικρή ηλικία και αποτυπώνει την κυκλική ροή των περισσότερων κοινωνικών σχέσεων. Φέρνει ένας φίλος μας πρωινό; Την επόμενη εμείς. Πληρώνει ένας συνάδελφος για τους καφέδες; Επιστρέφουμε τη χάρη μεταγενέστερα.

Παρόλο όμως που η από κοινού προσφορά είναι συνηθισμένη ανάμεσα στους ανθρώπους, υπάρχει μία περίπτωση όπου το σενάριο αλλάζει. Μελέτη στο Open Mind αναδεικνύει πως όταν υπάρχει διαφορά ισχύος μεταξύ των εμπλεκόμενων ατόμων, τότε ο κύκλος της αμοιβαίας ανταπόδοσης «σπάει».

Συγκεκριμένα, ερευνητές του MIT διεξήγαγαν 6 πειράματα για να εξετάσουν ποια είναι η προσδοκώμενη συμπεριφορά όταν κάποιος ενεργεί γενναιόδωρα. Στη διαδικασία συμμετείχαν 599 ενήλικες από τις ΗΠΑ και έλαβαν μέρος σε διαφορετικά σενάρια ιεραρχίας. Συνοπτικά, αυτό που παρατήρησε η ομάδα έχει ως εξής:

  • Στις σχέσεις όπου τα άτομα θεωρούνται «ισότιμα», αναμένεται να επιστραφεί η χάρη.
  • Στις δυναμικές όπου υπάρχει διαφορά ιεραρχίας (π.χ. εργοδότης-υπάλληλος, θείος-ανιψιός), αναμένεται ο αρχικός δωρητής να δώσει ξανά.

Ποιος θα δείξει γενναιοδωρία την επόμενη φορά;

Στα πρώτα 4 από τα 6 πειράματα, οι συμμετέχοντες έπαιξαν τον ρόλο των «εξωτερικών παρατηρητών». Διάβασαν μερικά σύντομα σενάρια της καθημερινότητας και απάντησαν στην ερώτηση «Ποιος θα πληρώσει την επόμενη φορά;». Ταυτόχρονα, τους δινόταν μια περιγραφή της σχέσης μεταξύ των υποθετικά εμπλεκόμενων, η οποία κυμαινόταν από αφηρημένες έννοιες (π.χ. «συμμετρική», «ασύμμετρη») έως οικείες αντιστοιχίες (π.χ. «ξαδέλφια», «συνάδελφοι», «εργοδότης – υπάλληλος»).

Όταν, λοιπόν, τη θεωρούσαν ισότιμη, τότε περίμεναν από τον δέκτη της γενναιοδωρίας να ανταποδώσει. Αντίθετα, στην περίπτωση ακόμη και μίας μικρής διαφοράς εξουσίας, οι προσδοκίες αντιστρέφονταν: ο αρχικός δωρητής θα έδινε ξανά, ανεξάρτητα από το αν κατείχε την υψηλότερη ή χαμηλότερη θέση.

Στα 2 τελευταία πειράματα, οι ερευνητές εισήγαγαν οικονομικά διακυβεύματα, ώστε να διαπιστώσουν κατά πόσο οι παραπάνω απόψεις αντανακλούσαν την πραγματική συμπεριφορά των συμμετεχόντων. Σε συντονισμό με εικονικούς συνεργάτες – οι οποίοι παρουσιάζονταν ως άτομα με μεγαλύτερη, ίση ή μικρότερη ισχύ από τους ίδιους – έπρεπε να αποφασίσουν ποιος θα αναλάμβανε τον ρόλο του γενναιόδωρου. Ακόμη και όταν αυτό σήμαινε πώς θα ζημιώνονταν, ακολούθησαν το ίδιο μοτίβο:

  • Στις άνισες σχέσεις, όποιος προσέφερε στην πρώτη περίπτωση, το έκανε και την επόμενη.
  • Στις ίσες σχέσεις, ήταν πιο πιθανό να αλλάξουν ρόλους τη δεύτερη φορά.

Τελικά, πόσο ισχύει το «δούναι και λαβείν»;

Οι προσδοκίες των συμμετεχόντων, όπως σημείωσαν οι ερευνητές, δεν βασίστηκαν αποκλειστικά στην «ταμπέλα» που έφερε το κάθε άτομο. Ακόμη και όταν μια γενναιόδωρη πράξη ανέτρεπε αυτό που είχαν προβλέψει, εξακολουθούσαν να πιστεύουν ότι το ίδιο άτομο θα το έκανε ξανά: μια παρατήρηση αρκούσε για να επαναπροσδιορίσει τις προσδοκίες τους, αντιμετωπίζοντας αυτό που μόλις συνέβη ως το νέο φυσιολογικό για τη συγκεκριμένη σχέση.

Παρόλο που η αμοιβαιότητα αποτελεί έναν θεμέλιο λίθο στην κοινωνική ψυχολογία και μια πραγματική δύναμη μεταξύ των ανθρώπων, εμφανίζεται με συνέπεια όταν τα εμπλεκόμενα άτομα θεωρούνται «ίσα». Από την άλλη πλευρά, στο πλαίσιο της καθημερινής ζωής όπου η πλειοψηφία των σχέσεων ενέχει κάποιο βαθμό διαφοράς, επικρατεί ένας διαφορετικός άγραφος κανόνας. Όποιος προσέφερε την προηγούμενη φορά, θα το κάνει και την επόμενη.

Επομένως, μια επαναλαμβανόμενη γενναιόδωρη συμπεριφορά μπορεί να μην αντανακλά αποκλειστικά ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας κάποιου αλλά (και) τον ρόλο που παγιώθηκε από την πρώτη αλληλεπίδραση.

Πηγή: www.ygeiamou.gr