Ξέρουμε ότι όσα βλέπουμε είναι κατασκευασμένο σε ένα κινηματογραφικό στούντιο. Ο δολοφόνος είναι μόνο στην οθόνη, το ίδιο και τα τέρατα. Μόλις τελειώσει η ταινία, θα ανάψουν τα φώτα και θα επιστρέψουμε με ασφάλεια στην καθημερινότητά μας. Γιατί, λοιπόν, επιλέγουμε να τρομάζουμε; Και γιατί ο φόβος μπορεί ακόμη και να μας ευχαριστεί;

Ο Mathias Clasen, Ph.D., αναπληρωτής καθηγητής Λογοτεχνίας και Μέσων στο Πανεπιστήμιο Aarhus, διευθυντής του Recreational Fear Lab μελετά ακριβώς αυτή την παράξενη σχέση μας με τον τρόμο. Όπως εξηγεί σε άρθρο του στο Psychology Today, ο «ψυχαγωγικός φόβος» (recreational fear) δεν αποτελεί απλώς έναν τρόπο να περάσουμε συναρπαστικά την ώρα μας. Η επαφή με έναν φόβο που γνωρίζουμε ότι μπορούμε να ελέγξουμε ενδέχεται να μας επιτρέπει να εξασκούμαστε στη διαχείριση δύσκολων συναισθημάτων.

Από τον Stephen King στο εργαστήριο του φόβου

Ο Clasen έχει μεταφέρει τον τρόμο ακόμη και στο πανεπιστημιακό αμφιθέατρο. Εδώ και χρόνια διδάσκει το μάθημα «Recreational Fear: Scientific, Historical, and Aesthetic Perspectives», μέσα από το οποίο οι φοιτητές εξετάζουν τον φόβο από ψυχολογική, επιστημονική και αισθητική σκοπιά. Στη λίστα ανάγνωσης υπάρχει φυσικά ο Stephen King. Ο Clasen ζητά από τους φοιτητές του να διαβάσουν το «Νεκρωταφείο Ζώων», το οποίο χαρακτηρίζει ως πιθανώς ένα από τα πιο τρομακτικά βιβλία που έχουν γραφτεί, αλλά ταυτόχρονα ένα μυθιστόρημα με εξαιρετικό ψυχολογικό βάθος.

Οι φοιτητές παρακολουθούν επίσης ταινίες τρόμου και παίζουν horror video games, ενώ έχουν τη δυνατότητα να συμμετέχουν ως βοηθοί σε πραγματικές μελέτες του Recreational Fear Lab. Η λογική του είναι απλή: Ο τρόμος λειτουργεί σαν ένας ιδιότυπος «Δούρειος Ίππος» της μάθησης. Οι ιστορίες του υπερφυσικού κερδίζουν αμέσως την προσοχή, ανοίγοντας παράλληλα τον δρόμο για συζήτηση γύρω από την ψυχολογία, τη συμπεριφορά και τα δύσκολα ανθρώπινα συναισθήματα.

Τι έδειξε ένα πείραμα στους φοιτητές

Σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα «πειράματα» του μαθήματος, περίπου δώδεκα φοιτητές παρακολούθησαν την ταινία τρόμου «Obsession» φορώντας συσκευές καταγραφής των καρδιακών παλμών. Αντίστοιχα, συμπλήρωσαν ερωτηματολόγια για το πόσο φόβο περίμεναν να αισθανθούν και πόσο τελικά ένιωσαν.

Μια συγκεκριμένη σκηνή με ένα παράθυρο αυτοκινήτου και ένα καλά σχεδιασμένο jump scare είχε εντυπωσιακό αποτέλεσμα: Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, ο μέσος καρδιακός ρυθμός της ομάδας αυξήθηκε κατά 13 παλμούς το λεπτό. Σε ορισμένους φοιτητές η αύξηση ήταν πολύ μεγαλύτερη, φτάνοντας ακόμη και τους 51 παλμούς το λεπτό. Ωστόσο, οι πιο ανατριχιαστικές στιγμές δεν έκαναν πάντα την καρδιά να… φτερουγίζει.

Σε μια διαφορετική και αργή, σκοτεινή σκηνή, όπου η απειλή απλώς στεκόταν στη γωνία ενός υπνοδωματίου, οι παλμοί δεν παρουσίασαν ανάλογη αύξηση. Οι αισθητήρες κίνησης, όμως, αποκάλυψαν κάτι ενδιαφέρον: Οι φοιτητές είχαν μείνει σχεδόν εντελώς ακίνητοι. 

Η αντίδραση αυτή θυμίζει έναν αρχέγονο αμυντικό μηχανισμό. Όπως εξηγεί ο ειδικός, όταν ένα ζώο αντιλαμβάνεται έναν θηρευτή από απόσταση, συχνά «παγώνει»: περιορίζει την κίνησή του, αυξάνει την επαγρύπνησή του και στρέφει όλες τις αισθήσεις προς την πιθανή απειλή. Έτσι, σύμφωνα με τον Clasen, διαφορετικές μορφές κινηματογραφικού τρόμου μπορεί να ενεργοποιούν διαφορετικές αντιδράσεις. Ένα ξαφνικό jump scare προκαλεί έντονο αιφνιδιασμό και κινητοποιεί αμέσως το σώμα. Αντίθετα, η αργή οικοδόμηση της αγωνίας μπορεί να μας καθηλώνει στη θέση μας.

Τι μας μαθαίνουν οι ταινίες τρόμου για τον φόβο

Τελικά, οι ταινίες τρόμου μας επιτρέπουν να δοκιμάζουμε τον φόβο μέσα σε ένα ασφαλές περιβάλλον. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που μας γοητεύουν. Η απειλή μοιάζει πραγματική για λίγα λεπτά, το σώμα αντιδρά, αλλά εμείς γνωρίζουμε ότι μπορούμε ανά πάσα στιγμή να κλείσουμε την οθόνη ή το βιβλίο.

Προηγούμενη έρευνα της ομάδας του Clasen έχει δείξει, μάλιστα, ότι ορισμένοι άνθρωποι, ιδιαίτερα όσοι δυσκολεύονται περισσότερο με την αβεβαιότητα, τείνουν να υπερεκτιμούν πόσο άσχημα θα αισθανθούν όταν βρεθούν αντιμέτωποι με μια εμπειρία τρόμου. Για τον ερευνητή, αυτή ακριβώς η ελεγχόμενη αναμέτρηση με το δυσάρεστο συναίσθημα είναι που κάνει τον «ψυχαγωγικό φόβο» τόσο ενδιαφέρον πεδίο μελέτης.

Οι φοιτητές του μπορεί να γράφτηκαν στο μάθημα περιμένοντας Stephen King, ταινίες τρόμου και video games. Στην πορεία, όμως, βρέθηκαν να μελετούν πώς αντιδρούν το σώμα και ο εγκέφαλος μπροστά στην απειλή, πώς γεννιέται το άγχος και πώς μπορούμε να διερευνούμε -και ίσως να διαχειριζόμαστε καλύτερα- τον φόβο μας.

Κάπως έτσι, ο τρόμος πετυχαίνει το δικό του τέχνασμα: Μας κάνει να κοιτάζουμε επίμονα κάτι από το οποίο, υπό άλλες συνθήκες, θα θέλαμε απλώς να τρέξουμε μακριά.

Διαβάστε επίσης

Ταινίες τρόμου: Από ποια ηλικία μπορεί να τις δει το παιδί

Πέντε τρόποι να καταπολεμήσετε την «εμμονή» με τις άσχημες ειδήσεις

Πανδημία: Οι ταινίες που αγαπήσαμε να βλέπουμε – Δεν φαντάζεστε ποιες είναι

Πηγή: www.ygeiamou.gr